«Η στιχουργική του Μάνου Χατζιδάκι»
Γράφει ο Σπύρος Αραβανής
(www.poiein.gr)
Δεν είναι το τραγούδι μου μια μονόφωνη αρτηρία, ούτε μια πολυφωνική και λαϊκή υστερία. Είναι μια μυστική πηγή, μια στάση πρέπουσα και ηθική απέναντι στα ψεύδη του καιρού μας, ένα παιχνίδι ευφάνταστο μ’ απρόβλεπτους κανόνες, μια μελωδία απρόσμενη που γίνεται δική σας, δεμένη αδιάσπαστα με άφθαρτες λέξεις ποιητικές και ξαναγεννημένες. (1)
Το τραγούδι είναι έργο, συμπυκνωμένο σε δυο-τρεις φράσεις μουσικές και με μια απόλυτη αξία των λεπτομερειών που το συνθέτουν. Απαραίτητη προϋπόθεση φυσικά αποτελούν οι στίχοι πάνω στους οποίους θα χτιστεί το τραγούδι και που οφείλουν να περιέχουν με σαφήνεια την ποιητική ιδέα, αυτήν που δημιουργεί την ανάγκη του τραγουδιού. (2)
Αντί προλόγου επέλεξα να ξεκινήσω με δυο αποσπάσματα κειμένων που ανήκουν στον Μάνο Χατζιδάκι στα οποία ενυπάρχουν νοήματα-κλειδιά που χαρακτηρίζουν τόσο τα τραγούδια που συνέθεσε κυρίως όμως αυτά που υπέγραψε και τους στίχους, -τα οποία μαζί με τα μελοποιημένα ποιήματά του, πλησιάζουν τα 100. Στις 15 Ιουνίου συμπληρώθηκαν 16 χρόνια από το θάνατό του και η ιστορία καθώς και οι μάρτυρες της ζωής και των πεπραγμένων του, που εμφανίστηκαν πολλαπλασιασμένοι σαν τα σαλιγκάρια μετά τη βροχή, έχουν ήδη καταθέσει και θα καταθέσουν και στο μέλλον πολλές μνήμες, ντοκουμέντα, φωτογραφίες, αξιολογικές κρίσεις, μελέτες, άρθρα κ.ά. Οι στίχοι του όμως, όπως και κάθε στίχος, είναι από μόνοι τους ιδιωτικά κεριά με τα οποία μπορεί ο καθένας να φωτίσει με το δικό του τρόπο ένα μέρος της σκέψης του Χατζιδάκι, να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα και το κυριότερο να αισθανθεί κατ΄ ιδίαν.
Πρώτη δισκογραφική παρουσία μελοποιημένων στίχων-ποιημάτων του βρίσκουμε ήδη στο δίσκο “Ο κύκλος του C.N.S” που εκδόθηκε το 1959 (το έργο γράφτηκε τη διετία 1954-1956) και περιέχει έξι τραγούδια για πιάνο και φωνή. (3) Την ίδια χρονιά η Νάνα Μούσχουρη τραγουδώντας το “Κάπου υπάρχει αγάπη μου”, δικούς του δηλαδή στίχους, κερδίζει το πρώτο βραβείο στο Α’ Φεστιβαλ Τραγουδιού…Έτσι η σχέση του Μάνου Χατζιδάκι με το λόγο αν και πάντα ήταν και είναι κάτω από τη σκιά προπάντων της μεγάλης συνθετικής αλλά και στοχαστικής του ικανότητας-όπως εμφανίζεται στα πεζά, στα δοκίμια, στις ρηξικέλευθες συνεντεύξεις του, στα ένθετα των δίσκων του κ.ά.- δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί αξιοπαρατήρητη. Μολονότι όπως γράφει και ο ποιητής Θάνος Φωσκαρίνης «ο Χατζιδάκις ενόσω ζούσε, δεν πέτυχε να ξεχωρίσει ως ποιητής ούτε ως στιχουργός»(4), (να σημειώσουμε εδώ ότι ήδη από τα 1946 γράφει ποίηση, τη σύνθεση “Λυπητερή Παρέλαση” και ακολουθεί είκοσι χρόνια μετά η «Μυθολογία» και το 1982 η «Μυθολογία Δεύτερη») οι στίχοι του περιέχουν «άφθαρτες λέξεις ποιητικές και ξαναγεννημένες» και «περιέχουν με σαφήνεια την ποιητική ιδέα, αυτήν που δημιουργεί την ανάγκη του τραγουδιού». Τα λόγια του στα τραγούδια δεν στοχεύουν στην «πολυφωνική και λαϊκή υστερία», αλλά λειτουργούν ως «μυστική πηγή» το νερό της οποίας δεν ξεπλένει αλλά ξεδιψά, δεν ονειρεύεται αγριεμένες θάλασσες αλλά κουρασμένους οδοιπόρους.
Τρία, λοιπόν, είναι κατά τη γνώμη μου, τα βασικότερα στοιχεία της στιχουργικής του Χατζιδάκι, αν την εξετάσουμε σήμερα, αποστασιοποιημένοι από πρόσωπα και εποχές. Καταρχήν, η εμμονή του σε ορισμένες λέξεις που λειτουργούν έμμεσα αλλά και άμεσα ως σύμβολά του. Το παιδί, το κορίτσι-γυναίκα απρόσωπο π.χ. «Το μεθυσμένο κορίτσι» ή προσωποποιημένο π.χ. η Ελένη, η Μαρία Ελένη, Η Μαριάνθη, η Ευρυδίκη, η Παναγία, η μάνα (5), η άνοιξη, το πουλί, η αγάπη, ο ουρανός. Λέξεις «άφθαρτες» όχι ως προς τη χρήση τους, αλλά ως προς τα νοήματά τους. Λέξεις που αναδεικνύουν τη λυρικότητα της μουσικής και συντελούν στη δημιουργία της ονειρικής ατμόσφαιρας που αποπνέουν οι μελωδίες, ακόμη κι αν ως στιχουργήματα δεν έχουν το στοχαστικό βάθος του λόγου άλλων μεγάλων στιχουργών. Λέξεις που χρησιμοποιεί κατά κόρον και ο Νίκος Γκάτσος -η γνωριμία τους χρονολογείται από το 1943, συνεπώς εξηγείται αυτή η αλληλεπίδραση. Καταφέρνουν όμως και οι δύο –πρωτίστως βεβαίως ο καθ’ ύλην αρμόδιος, Νίκος Γκάτσος- να φτιάχνουν «με ένα μικρό σχετικά λεξιλόγιο έναν ολόκληρο κόσμο» όπως πολύ εύστοχα έχει εκφραστεί για τη στιχουργική του Γκάτσου η στιχουργός και σύντροφος της ζωής του, Αγαθή Δημητρούκα (6). Ο Χατζιδάκις εμπνέεται από την αγνότητα και τη σοφία της φύσης και κατ’ επέκταση θεματικά και στιχουργικά από το δημοτικό τραγούδι και την εντάσσει συνεχώς μέσα στα τραγούδια του σχετίζοντάς την με τον άνθρωπο: “Κάθε κήπος έχει μια φωλιά για τα πουλιά κάθε δρόμος έχει μια καρδιά για τα παιδιά” («Οδός Ονείρων»). “Το πέλαγο είναι βαθύ κι η αγάπη είναι μεγάλη” («Το πέλαγο είναι βαθύ»). “Το φεγγάρι είναι κόκκινο το ποτάμι είναι γαλάζιο κι η αγάπη μου στα χέρια σου είναι κάτασπρο πουλί” («Το φεγγάρι είναι κόκκινο»). “Κυπαρισσάκι είν’ αψηλό το παλικάρι π’ αγαπώ” («Κυπαρισσάκι»). Αυτή η αγάπη και η εμμονή του στη φύση, η προβολή της στη ζωή του ανθρώπου διαφαίνεται και στην επιλογή των ερωτικών ποιημάτων που μελοποιεί στον «Μεγάλο Ερωτικό» π.χ.: “Με την πρώτη σταγόνα της βροχής σκοτώθηκε το καλοκαίρι” «(Με την πρώτη σταγόνα της βροχής», Οδυσσέας Ελύτης), “Ποιος είν’ τρελός από έρωτα/ ας κάνει λάκκους στην αυγή” («Ποιος είν’ τρελός από έρωτα», Γ. Σαραντάρης), τα «Λιανοτράγουδα» κ.ά.
Το δεύτερο στοιχείο είναι η απουσία, σε πρώτο όμως επίπεδο, της επικαιρότητας –ως πηγή έμπνευσης- και του θυμού ή της οργής που αυτή φέρει. Με άλλα λόγια αν και στα άρθρα του και στις συνεντεύξεις και σε κάθε άλλο δημόσιο λόγο του εκφράζει καθαρή πολιτική σκέψη και θέση, στους στίχους του εμφανίζεται αποστασιοποιημένος όχι από τη σκέψη ή τη θέση, αλλά από το διδακτισμό, τον «δημοσιογραφικό χαρακτήρα» και το εξεγερτικό ύφος που μπορεί να έχει ένα κοινωνικοπολιτικό τραγούδι. Ακόμα και όταν γράφει την «Εποχή της Μελισσάνθης», ένα βαθύτατα πολιτικό έργο, με αληθινά και αυτοβιογραφικά στοιχεία, προσπαθεί να κρατήσει την ιδιωτικότητά του μέσα από τους στίχους και να εξηγήσει την ιστορική του διάσταση μέσα από στα εισαγωγικά κείμενα του δίσκου. Αυτή είναι και η άποψη της Μαρίας Φαραντούρη, ερμηνεύτριας του έργου: «Όλο το έργο είναι το χρονικό ενός πικρού καιρού και αποτελεί απεικόνιση και αναπαράσταση των πρώτων ημερών της Ελλάδας μετά τη γερμανική κατοχή. Είναι τόσο «συλλογικό» στο ιστορικό του πλαίσιο, όσο και προσωπικό για τον Μάνο, παρά το γεγονός ότι ο ίδιος δεν ήθελε να δώσει ιστορικές διαστάσεις.»(7) “Χιλιάδες άνθρωποι χυμένοι/ Στον μεγάλο δρόμο από άσφαλτο/ Τραυματισμένον από μικρές χρωματιστές σημαίες και Τα βρέφη πίνουμε χολή/ Κι οι μάνες πάνω στις καμένες στέγες/ Ταΐζουν με τα ψίχουλα παιδιά/ Και προσπαθούν να πιουν τη βροχή σταλιά σταλιά.” Δεν «διδάσκει» την εξέργεση, την εκμαιεύει. Δεν ζητά την οργή, την συζητά. Όπως δεν διστάζει να συζητήσει –με άλλα λόγια να ανοίξει διάλογο- με όλα τα μεγάλα προβλήματα της εποχής του σε πολιτικό και καλλιτεχνικό επίπεδο. Και όλα αυτά ως μάθημα προς τους άλλους. Αλλά με ποια έννοια; Με αυτή που ίδιος οριοθετεί: “Γιατί πάντα είναι μάθημα, όταν επιχειρεί κανείς ν’ αποδείξει το αυτονόητο και το αποδεδειγμένο. Και το μάθημα είναι ακριβώς, η διαδικασία της αποδείξεως”. (8). Αλήθεια, σήμερα ποιος προσπαθεί να αποδείξει και τι; Κυρίως όμως σε ποιον; Μήπως χαθήκαν οι αξιόπιστοι κριτές ή επαναπαύτηκαν οι κρινόμενοι; Μάλλον συνέβη αυτό που περιγράφει στην «Εποχή της Μελισσάνθης»: “Πού είσαι, πες μου; / Εδώ, μακριά σου…” («Ένα ρολόι στο καπηλειό»).
Επιστρέφω στους στίχους του. Το τρίτο στοιχείο που μπορεί να διακρίνει κανείς είναι η θεατρικότητά τους, ασφαλώς εξαιτίας και του περιβάλλοντος για το οποίο προορίζονταν, δηλαδή μια μουσικοθεατρική παράσταση. Αυτοί οι στίχοι διαθέτουν και την μεγαλύτερη αμεσότητα, είναι πιο ευθύβολοι με έντονα τα στοιχεία της ειρωνείας και του σαρκασμού. Χαρακτηριστικά παραδείγματα ο γνωστός «Ηθοποιός» από την «Οδό Ονείρων» (1962) και οι στίχοι του στο δίσκο «Πορνογραφία», ένα μουσικό θέαμα που ανέβηκε στο θέατρο Σούπερ Σταρ τον Οκτώβρη του 1982: “Η Ελλάδα σου μοιάζει Μπλανς Επιφανί/ διαθέτει ήθος, αφέλεια, υπομονή/ κι αν τη βιάζουν τακτικά/ οι κατακτητές μ’ επιμονή/ τα καταφέρνει η ελληνίς Επιφανί/ να παραμένει πάντα/ παρθένος και γυμνή”. Χαρακτηριστική βεβαίως και η περίφημη «Μαριάνθη των Ανέμων»: “Μια χήρα από την Έφεσο δεν ήμουνα ποτές/ δεν είχα στρατιώτες για εραστές/ τα ζάρια μου τα έπαιξα στις φτωχογειτονιές/και κέντησα τον πόνο με πενιές/ δεν μπόρεσα να γίνω ούτε γυναίκα ούτε ευτυχής/ δεν δούλεψα σε οίκους ανοχής/και μες την αναδίπλωση της νέας εποχής/ απόμεινα μια ανάμνηση ατυχής” (από τις «Μπαλάντες της οδού Αθηνάς», 1983). Μια φυσιογνωμία φελινική, (αγαπημένου σκηνοθέτη του Χατζιδάκι) παρόλο που στους στίχους του Χατζιδάκι δεν θα διακρίνουμε έντονα στοιχεία του ιταλικού νεορεαλισμού αν και ήταν γνώστης τόσο του πνεύματός και των εκπροσώπων του μέσω του κινηματογράφου (Φελίνι, Βισκόντι, Ροσελίνι κ.ά.) όσο και των συνθηκών ζωής που περιγράφει αυτό το αισθητικό κίνημα (αρκεί να θυμηθεί κανείς το βιογραφικό του στα δύσκολα χρόνια της κατοχής και της απελευθέρωσης: εργάζεται ως φορτοεκφορτωτής στο λιμάνι του Πειραιά, παγοπώλης, εργάτης στο εργοστάσιο ζυθοποιίας του Φιξ, υπάλληλος στο φωτογραφείο του Μεγαλοοικονόμου, βοηθός νοσοκόμος στο 401 Στρατιωτικό Νοσοκομείο). Σε αυτήν την τρίτη κατηγορία θα εντάξουμε και τους στίχους του για τα κινηματογραφικά έργα της πρώτης εποχής, στίχοι που μέσα στην αφέλεια, την παιδικότητα και την ελαφράδα τους, διεκδικούν την χαμένη σήμερα αθωότητα και ως τέτοιους θα πρέπει να τους κρίνουμε: “Κάθε άνθρωπο μονάχο/ κάθε άνθρωπο μαγκούφη/ θα τον έχουν οι άλλοι / πάντοτε για κλωτσοσκούφι”.
Ο επίλογος πικρός αλλά ειλικρινής και βεβαίως δικός του: Παίδες, πριν 15 χρόνια με μιαν άλλη μουσική, σας είχα πει πως θα ξαγρυπνώ έξω απ’ τα σπίτια σας για να μαζεύω τα όνειρά σας. Τώρα κουράστηκα. Εσείς είτε ονειρεύεστε, είτε όχι, μπορείτε και ζείτε χωρίς εμένα. Δεν ανήκω ούτε στη ζωή σας ούτε στα όνειρά σας. Ακόμη κουράστηκα να πλέκω μουσικές απ’ την επιθυμία των σωμάτων σας. Προτιμώ να φύγω μακριά σας για πάντα. Ίσως συναντηθώ με μερικούς σοφούς που δεν τους ένοιωσα όταν κι εγώ ήμουν νέος. Γεια σας παίδες, γεια σας. Μάνος Χατζιδάκις, «Παίδες», 1977.
Πηγές:
1. Απόσπασμα από το βιβλίο του Μάνου Χατζιδάκι, «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι», εκδόσεις Ίκαρος, 1988
2. Απόσπασμα από επιστολή που έστειλε ο Μάνος Χατζιδάκις, το 1971, στον Νίκο Κυπουργό.
3. Με βάση τα στοιχεία που υπάρχουν στον επίσημο διαδικτυακό τόπο www.manoshadjidakis.gr
4. Απόσπασμα από το κείμενο του Θάνου Φωσκαρίνη, «Όταν ο Μάνος Χατζιδάκις γράφει», ειδική έκδοση του περιοδικού Δίφωνο, τεύχος 134, Νοέμβριος 2006.
5. Τη μορφή της γυναίκας στο έργο του Μάνου Χατζιδάκι έχει αναλύσει διεξοδικά στο βιβλίο του «Φάρος στη Σιωπή», ο δημοσιογράφος Βασίλης Αγγελικόπουλος, εκδόσεις Καστανιώτη, 1996.
6. Απόσπασμα από τη συνέντευξη της Αγαθής Δημητρούκα στο περιοδικό Δίφωνο, τεύχος 159.
7. Απόσπασμα από το κείμενο της Μαρίας Φαραντούρη, «Η εποχή της Μελισσάνθης, Μια γυάλινη ηρωίδα του Μεσοπολέμου», που βρισκόταν στην ειδική έκδοση «100 δίσκοι και η ιστορία τους», της εφημερίδας «Καθημερινή» και του «Μελωδία fm» 99,2.
8. Απόσπασμα από το βιβλίο του Μάνου Χατζιδάκι, «Τα σχόλια του Τρίτου», εκδόσεις Εξάντας, 1983
Α’ Δημοσίευση: περιοδικό Δίφωνο
Aa - Zz
(2652)
Alaskan malamute
(14)
Dj John Pappas
(7)
e-Xavales
(44)
Epirus Image News
(11)
GreekNature (ErasmusNature)
(59)
Ioannina
(7)
Ioannina Daily Photo
(66)
Ioannina News
(8)
Kokomilko
(13)
Line Out 98,7 FM
(188)
Marina's EFL Corner
(289)
PasGiannina.tk
(48)
Peris Corner
(470)
Relax
(1151)
Super Pramadise club - Πράμαντα - Ιωάννινα
(32)
The "Staging me, staging you(th)" project
(19)
Vagnes
(133)
Video diary
(55)
ΑΝΤ.ΑΡ.ΣΥ.Α. Ιωαννίνων
(137)
Αλέξης Λ.
(535)
Ανάγκη για αίμα
(6)
Γυάλινα Γιάννενα
(3)
Δ.Ρ.Α.ΣΥ- ΝΟ.Ρ.Α.ΣΥ
(58)
ΔΡΟΣΟΧΩΡΙ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
(8)
Δημήτριος Βασιλείου
(7)
Δημιουργικό γραφείο νούφαρο
(28)
Διαβάτης του Πελάγους και του Ουρανού
(4)
Η σιωπή μπορεί να περιμένει
(50)
Θαλεία Οικονόμου
(18)
Καθημερινότητα - Προτάσεις - Επισημάνσεις
(2)
Καθημερινοί Ποδηλάτες
(28)
Καλαρρύτες
(3)
Κομμουνιστική Επαναθεμελίωση
(71)
ΜΕΡΑ Ηπείρου
(170)
Μίλτος Γήτας
(24)
Μαθαίνοντας Μπουζούκι
(77)
Νεολαία Συνασπισμού Ιωαννίνων
(570)
Ορατότις μηδέν
(6)
Ορθοδοξία-Ελληνισμός
(1745)
Οι περιπέτειες του μικρού Frog
(20)
Πράμαντα
(82)
Πυρήνας Ιωαννίνων - ΟΚΔΕ Σπάρτακος
(48)
ΠΑΚΕ Ιωαννίνων
(71)
Πέρα βρε, έχει
(272)
Πνευματικό Κέντρο Τσόπελα Πραμάντων
(17)
Πολιτική Επικαιρότητα
(444)
Σκάκι στα Γιάννενα
(116)
Τα νέα της Ζίτσας
(95)
Ταχογράφοι
(9)
Φωνής Βουνώντων
(34)
Φάκελοι Προτάσεων
(2)
Φιλιππιάδα ®
(61)
Φοιτητική Ομάδα Εθελοντικής Αιμοδοσίας
(13)
Χρυσή Αυγή Ιωαννίνων
(328)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
